Мүлікті түгендеу тізімдемесі және мүлікті өткізу тәртібі

Дата письма 01.10.2026

Мүлікті түгендеу тізімдемесі және мүлікті өткізу тәртібі

Кіріспе

Кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметінде мүлікті дұрыс есепке алу, оның сақталуын қамтамасыз ету және қажет болған жағдайда өткізу маңызды орын алады. Кәсіпорынның мүлкіне негізгі құралдар, тауарлық-материалдық қорлар, дайын өнім, ғимараттар, көлік құралдары, жабдықтар және басқа да материалдық құндылықтар жатады.

Мүліктің нақты бар-жоғын анықтау және оны бухгалтерлік есеп мәліметтерімен салыстыру үшін түгендеу жүргізіледі. Түгендеу нәтижелері арнайы түгендеу тізімдемесінде көрсетіледі. Ал кәсіпорынға қажет емес немесе пайдаланылмай тұрған мүлік белгіленген тәртіппен басқа тұлғаға өткізілуі немесе сатылуы мүмкін.

Мүлікті есепке алу және өткізу кезінде бухгалтерлік есеппен қатар салық заңнамасының талаптарын сақтау қажет. Қазақстан Республикасында бұл қатынастар, соның ішінде, 2025 жылғы 18 шілдедегі №214-VIII ҚРЗ Қазақстан Республикасының Салық кодексімен реттеледі.

1. Мүлікті түгендеу және түгендеу тізімдемесі

Түгендеу – кәсіпорынның мүлкін нақты тексеріп, оның іс жүзіндегі бар-жоғын бухгалтерлік есептегі мәліметтермен салыстыру процесі.

Түгендеу жүргізудің негізгі мақсаты – кәсіпорын мүлкінің нақты жағдайын анықтау, оның сақталуын бақылау және есеп мәліметтерінің дұрыстығын қамтамасыз ету.

Түгендеу барысында кәсіпорындағы мүлік түрлері бойынша мәліметтер жиналады. Мысалы, қоймадағы тауарлардың нақты саны, негізгі құралдардың техникалық жағдайы және олардың орналасқан жері тексеріледі.

Түгендеу нәтижесі түгендеу тізімдемесінде көрсетіледі. Тізімдемеде мүліктің атауы, саны, өлшем бірлігі, бағасы және басқа да қажетті мәліметтер көрсетілуі мүмкін.

Егер нақты бар мүлік пен бухгалтерлік есептегі мәліметтердің арасында айырмашылық анықталса, оның себебі анықталады. Мысалы, есепте 50 дана тауар көрсетіліп, нақты тексеру кезінде 48 дана анықталса, екі дана бойынша айырмашылықтың себебі қарастырылады.

Түгендеу кәсіпорын мүлкінің сақталуын бақылауға ғана емес, бухгалтерлік есептің дұрыстығын қамтамасыз етуге де мүмкіндік береді.

2. Мүлікті өткізу ұғымы

Мүлікті өткізу дегеніміз – кәсіпорынға тиесілі мүлікті басқа тұлғаға белгілі бір ақыға беру, яғни сату арқылы өткізу.

Қазақ тіліндегі ресми қолданыста «реализация» ұғымын «өткізу», ал «реализация имущества» ұғымын «мүлікті өткізу» деп қолданған дұрыс.

Мүлікті өткізу кәсіпорынға қажет емес негізгі құралдарды, жабдықтарды, көлік құралдарын немесе басқа да активтерді сату түрінде жүзеге асырылуы мүмкін.

Мүлікті өткізер алдында оның құны, техникалық жағдайы және сатуға жарамдылығы анықталады. Кей жағдайда мүліктің нарықтық құнын бағалау қажет болуы мүмкін. Одан кейін өткізу шарттары белгіленіп, сатып алушымен тиісті құжаттар рәсімделеді.

3. Мүлікті өткізу кезіндегі салықтық міндеттемелер

Мүлікті өткізу кезінде салық салу мәселесі өткізілетін мүліктің түріне, сатушының мәртебесіне және операцияның сипатына байланысты болады.

Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі №214-VIII Салық кодексінің 452-бабында тауарларды, жұмыстарды және көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналым қарастырылған. Бұл бапта тауарларды өткізуге, соның ішінде тауарды сатуға және тиеп-жөнелтуге байланысты операциялар қамтылған.

Егер кәсіпорын қосылған құн салығын төлеуші болып табылса және өткізілетін операция ҚҚС салынатын айналымға жатса, онда ҚҚС есептелуі мүмкін. 2026 жылдан бастап Салық кодексінің 503-бабының 1-тармағына сәйкес, егер Кодексте өзгеше белгіленбесе, ҚҚС мөлшерлемесі 16 пайызды құрайды.

Сонымен қатар мүлікті жеке тұлғаның өткізуіне байланысты құн өсімінен түсетін кіріске қатысты арнайы нормалар бар. Қолданыстағы Салық кодексінде бұл мәселе 383-бапта – «Жылжымайтын мүлік бойынша құн өсімінен түсетін кіріс» қарастырылған. Аталған бапта белгілі бір жылжымайтын мүлікті өткізу кезінде туындайтын құн өсімінен түсетін кірісті анықтау тәртібі белгіленген.

Мысалы, жеке тұлға белгілі бір жылжымайтын мүлікті сатып алып, кейін оны жоғары бағаға өткізсе, заңда белгіленген жағдайларда өткізу бағасы мен сатып алу құны арасындағы оң айырма құн өсімінен түсетін кіріс ретінде қарастырылуы мүмкін.

4. Мүлікті өткізу кезінде құжаттарды рәсімдеу

Мүлікті өткізу кезінде операцияның заңдылығын және бухгалтерлік есепте дұрыс көрсетілуін қамтамасыз ететін құжаттар рәсімделеді.

Оларға мыналар жатуы мүмкін:

• мүлікті өткізу туралы шешім;
• сатып алу-сату шарты;
• қабылдау-тапсыру актісі;
• шот-фактура немесе заңнамада көзделген басқа құжаттар;
• төлемді растайтын құжаттар;
• бухгалтерлік есепке қатысты құжаттар.

Құжаттарда мүліктің атауы, саны, бағасы, жалпы құны және тараптардың мәліметтері көрсетіледі. Бұл құжаттар мүліктің кәсіпорыннан шығарылғанын және сатып алушыға берілгенін растау үшін қажет.

Қорытынды

Қорытындылай келе, мүлікті түгендеу тізімдемесі мен мүлікті өткізу кәсіпорынның шаруашылық қызметіндегі маңызды процестер болып табылады. Түгендеу арқылы кәсіпорын өзінің мүлкінің нақты бар-жоғын анықтап, оны бухгалтерлік есеп мәліметтерімен салыстырады. Ал мүлікті өткізу кәсіпорынға қажет емес немесе пайдаланылмай тұрған активтерді сату арқылы оларды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Мүлікті өткізу кезінде тек бухгалтерлік есеп талаптарын ғана емес, салық заңнамасының нормаларын да сақтау қажет. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасының қолданыстағы Салық кодексінің 452-бабы өткізу бойынша айналымға қатысты мәселелерді, ал 503-бабы қосылған құн салығының мөлшерлемелерін реттейді. Жеке тұлғалардың мүлікті өткізуінен туындайтын құн өсіміне қатысты нормалар да Салық кодексінде көзделген.

Осы талаптарды сақтау кәсіпорын мүлкінің дұрыс есепке алынуына, оның сақталуына және мүлікті өткізу операцияларының заң талаптарына сәйкес жүргізілуіне мүмкіндік береді.